Europese digitale soevereiniteit (blog 1)

Digitale soevereiniteit klinkt voor veel organisaties als een abstract begrip. Toch raakt het aan klassieke directiethema’s als continuïteit, risicobeheersing, kosten, klantvertrouwen en strategische wendbaarheid. De EU versnelt dit bovendien met nieuwe wetgeving, strengere eisen aan security en groeiende afhankelijkheid van grote technologieplatformen.

In deze eerste blog van een driedelige serie leggen we uit:

• wat Europese digitale soevereiniteit wél (en níet) is,
• waarom het onderwerp nu zo urgent is,
• en met welke concrete vragen en acties directies vandaag al kunnen beginnen.

Dit artikel is bedoeld voor directies, MT’s en bestuurders die grip willen krijgen op digitale afhankelijkheden en toekomstbestendige keuzes willen maken.

1) Wat bedoelen we met Europese digitale soevereiniteit?

Een werkbare, zakelijke definitie:

"Het vermogen om zelfstandig keuzes te maken over digitale middelen (data, systemen, leveranciers), zonder ongewenste afhankelijkheden, terwijl je wel openblijft voor internationale samenwerking."

Het gaat dus níet om “alles binnen Europa houden”, maar om regie: bewust omgaan met risico’s, afhankelijkheden en controle over je kritieke data en systemen.

De Europese benadering is breed en raakt meerdere domeinen:

• Rechten & vertrouwen – wie mag wat met jouw data?
• Marktwerking & concurrentie – hoe voorkom je lock-in?
• Veilige infrastructuur & data – is je digitale landschap veerkrachtig?
• Governance – kun je aantonen dat je het beheerst?

Kort gezegd: digitale soevereiniteit gaat over regie. Regie over je data. Regie over je leveranciers. Regie over je digitale continuïteit. 

2) Waarom staat dit nu zo hoog op de agenda?

Er zijn drie ontwikkelingen die de urgentie flink vergroten.

a) Afhankelijkheden zijn concreet geworden

Veel organisaties draaien op een klein aantal grote clouddiensten en platformen. Dat werkt efficiënt, tot er iets verandert:

•    prijsmodellen
•    contractvoorwaarden
•    geopolitieke druk
•    leveringsvoorwaarden 

Het gesprek verschuift van: “Werkt het?” naar: “Kunnen we blijven werken onder alle omstandigheden?”

b) EU‑wetgeving maakt “regie” verplicht

Nieuwe Europese regelgeving verhoogt de lat voor governance, ketenbeveiliging en datatoegang.

Enkele belangrijke voorbeelden:

• NIS2 – verplicht organisaties tot aantoonbare cyberrisicobeheersing én ketenverantwoordelijkheid.
  
  
• Data Act – introduceert regels voor eerlijke toegang tot en gebruik van data en bevat bepalingen die het wisselen van cloud-/dataverwerkingsdiensten makkelijker moeten maken om lock-in te verminderen.
  
  
• DSA/DMA – onderdeel van het EU “digital services package” om het digitale ecosysteem veiliger en de markt eerlijker/competitiever te maken, relevant omdat platformafhankelijkheden en marktmacht direct impact hebben op organisaties die er gebruik van maken.

Deze wetgeving vraagt niet dat directies alle details kennen, maar wel dat ze grip hebben op keuzes, risico’s en afhankelijkheden.

c) “Aantoonbaar veilig” wordt een marktvoorwaarde

Klanten, partners en toezichthouders willen bewijs:

• kun je laten zien dat je security en governance op orde hebt?
• kun je risico’s in de keten aantoonbaar beheersen?

Digitale soevereiniteit is daarmee niet alleen een compliancevraag, maar ook een vertrouwensvraag.

3) De kern voor directies: bepaal waarop je regie moet voeren

Welke digitale onderdelen zijn zo belangrijk dat je er directe controle op móét hebben?

Denk aan vragen als:

• Kritieke processen: wat mag nooit langdurig uitvallen (productie, planning, klantportalen)?
• Kritieke data: welke data raakt klantvertrouwen, concurrentiepositie of compliance (klantdata, intellectueel eigendom, persoonsgegevens)?
• Kritieke afhankelijkheden: welke leverancier vormt een single point of failure? En kun je overstappen als dat nodig is?

Een concreet voorbeeld: Wat doe je wanneer je grootste cloudleverancier morgen de voorwaarden wijzigt? Kun je dan blijven leveren, compliant blijven én je klanten beschermen?

4) Vijf vragen die je vandaag al kunt stellen

Deze vragen geven direct inzicht in je huidige risico’s:

1. Continuïteit: Als onze belangrijkste digitale leverancier morgen voorwaarden wijzigt, welke processen lopen risico?
2. Keuzevrijheid: Hebben we een geloofwaardige, uitvoerbare exit‑strategie voor onze belangrijkste clouddiensten
3. Ketenverantwoordelijkheid: Weten we welke leveranciers bijdragen aan onze beveiliging, en kunnen we aantonen dat die risico’s beheerst zijn (zoals NIS2 vereist)?
4. Dataregie: Wie heeft toegang tot onze meest gevoelige data, en onder welke rechtsgebieden valt dat?
5. Aantoonbaarheid: Kunnen we aan klanten, partners en toezichthouders laten zien dat we ons beveiligings- en governanceproces op orde hebben?

Geen duidelijk antwoord? Dan is dat geen ramp, maar wel een signaal dat digitale soevereiniteit meer aandacht nodig heeft.

5) Drie praktische stappen om te starten

Je hoeft geen groots programma op te tuigen. Begin met drie laagdrempelige stappen:

Stap 1 — Maak afhankelijkheden zichtbaar (1–2 sessies)

Breng in kaart:

• top‑5 kritieke processen
• top‑5 kritieke systemen
• top‑5 leveranciers

Stap 2 — Bepaal wat “kritiek” is en stel minimumeisen

Leg vast welke minimumeisen gelden voor:

• continuïteit
• data‑toegang en privacy
• incidentrespons,
• ketenafspraken.

Deze eisen sluiten naadloos aan op de richting van NIS2.

Stap 3 — Borg het in governance en contracten

Maak regie standaard onderdeel van besluitvorming:

• exit‑mogelijkheden,
• audit- en rapportageafspraken,
• verantwoordelijkheden in de keten.